O'zbekistonda 2030-yilgacha sun'iy intellektni rivojlantirish strategiyasi: biznes nimani bilishi kerak

O'zbekiston Prezidentining 2024-yil 14-oktyabrdagi PQ-358-son qarori bilan 2030-yilgacha sun'iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirish strategiyasi tasdiqlandi. Biznes uchun bu signal: davlat SIni ustuvor yo'nalish deb biladi, infratuzilma, kadrlar va tartibga solishni rivojlantiradi, shuningdek SIni davlat xizmatlari va iqtisodiyot tarmoqlariga joriy etadi. SI bilan hozirdanoq tizimli ishlay boshlagan kompaniyalarga bu imkoniyatlardan foydalanish osonroq bo'ladi.

Strategiya nima va u nega muhim

Strategiya — bir necha yilga davlat siyosati yo'nalishini belgilovchi hujjat. U har bir kompaniyani SIni joriy etishga majburlamaydi, lekin davlat sa'y-harakatlari qayerga yo'naltirilishini belgilaydi: mutaxassislar tayyorlash, hisoblash infratuzilmasi, tarmoqlardagi pilot loyihalar, ma'lumotlar bilan ishlash qoidalari. Undan oldin ham qarorlar qabul qilingan — 2021-yildayoq SI texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoit yaratish choralari ko'rilgan edi.

Hujjatni band-band qayta hikoya qilmaymiz — to'liq matn lex.uz milliy qonunchilik bazasida mavjud. Amalda bu nimani anglatishini tushunish muhimroq. Kompaniya rahbari uchun asosiy savol oddiy: davlat qaysi sohalarga sarmoya va e'tibor qaratadi, bu bizning mijozlarimiz, raqobatchilarimiz va ish jarayonlarimizga qanday ta'sir qiladi. Shu savolga javob topilsa, strategiya mavhum hujjatdan rejalashtirish vositasiga aylanadi.

Asosiy yo'nalishlar oddiy tilda

• Davlat boshqaruvi va davlat xizmatlarida SI. Murojaatlarni qayta ishlashni avtomatlashtirish, tahlil, fuqarolar uchun raqamli servislar. Bu haqda batafsil — "Davlat tashkilotlarida SI: xavfsizmi" maqolasida.
• Tarmoqlarga joriy etish. Sog'liqni saqlash, qishloq xo'jaligi, energetika, moliya, ta'lim va SI samaradorlikni oshiradigan boshqa sohalar.
• Kadrlar. SI va ma'lumotlar bo'yicha mutaxassislarni o'qitish, ta'lim dasturlarini rivojlantirish.
• Infratuzilma. Mamlakat ichidagi data-markazlar va hisoblash quvvatlari.
• Tartibga solish va etika. SIdan xavfsiz va mas'uliyatli foydalanish qoidalari, ma'lumotlarni himoya qilish.
• Til texnologiyalari. O'zbek tili bilan ishlaydigan yechimlarni rivojlantirish.

Strategiya biznesni SI joriy etishga majburlovchi qonun emas. Bu davlat resurslari va e'tibori qayerga ketishini ko'rsatuvchi xarita. Xaritani ko'rgan kishi kerakli joyga ertaroq yetib boradi.

Bu biznes uchun qanday imkoniyatlar ochadi

1. SI-yechimlarga davlat buyurtmasi. Idoralarga pudratchilar kerak bo'ladi: ishlab chiqish, integratsiya, interfeyslar, xodimlarni o'qitish.
2. Lokal infratuzilma. Mamlakatda data-markazlarning rivojlanishi qonunga ko'ra hamon O'zbekistonda saqlanishi kerak bo'lgan ma'lumotlar (biometrik, genetik ma'lumotlar, aloqa abonentlari ma'lumotlari) hamda tashkilotlar xorijga chiqarishni istamaydigan axborot bilan ishlashni osonlashtiradi.
3. Kadrlar. Vaqt o'tishi bilan bozorda SI bilan ishlay oladigan mutaxassislar ko'payadi.
4. O'zbek tilidagi mahsulotlar. Chat-botlar, ovozli yordamchilar, auditoriyaning ona tilidagi mijozlar servislari — o'sib borayotgan nisha.
5. Raqobat ustunligi. SI bilan jarayonlarni ertaroq qurgan kompaniyalar tezroq va arzonroq ishlaydi.
6. Ta'lim va konsalting. Kompaniyalar va idoralarga xodimlarni SI bilan to'g'ri ishlashga o'rgatadigan, ichki qoidalarni yozishga yordam beradigan mutaxassislar kerak bo'ladi.

Bu imkoniyatlar avtomatik ravishda kelmaydi. Ulardan foydalanish uchun kompaniya o'z vazifalarini aniq tushunishi, tayyor ma'lumotlarga ega bo'lishi va natijani o'lchay olishi kerak.

O'zbek tili nega muhim

Yetakchi modellarning aksariyati dastlab asosan ingliz tilida o'qitilgan va o'zbek tilidagi ish sifati sezilarli darajada orqada qolmoqda. Aholining ko'pchiligi o'zbek tilida muloqot qiladigan mamlakat uchun bu ham muammo, ham imkoniyat. O'zbek nutqini — lotin, kirill yozuvi, so'zlashuv shakllari va rus tili bilan aralashuvni haqiqatan yaxshi tushunadigan servislar davlat xizmatlari, bank, chakana savdo va ta'limda talabga ega bo'ladi. O'zbek tilida sifatli matnlar va suhbatlarni (ma'lumotlarga oid talablarga rioya qilgan holda) to'playotgan kompaniyalar real ustunlikka ega bo'ladi.

Talablarda nima o'zgaradi

SIdan foydalanish qanchalik keng bo'lsa, davlat ma'lumotlarga shunchalik e'tiborli bo'ladi. Hozirning o'zida "Shaxsga doir ma'lumotlar to'g'risida"gi qonun amal qiladi: 2026-yilda fuqarolarning barcha ma'lumotlarini mamlakatdagi serverlarda saqlash talabi yumshatildi, lekin biometrik, genetik ma'lumotlar va aloqa abonentlari ma'lumotlari hamon lokalizatsiya qilinadi, qolgan ma'lumotlarni xorijga uzatish esa faqat qonun shartlari bajarilganda mumkin — batafsil "Shaxsga doir ma'lumotlar to'g'risidagi qonun va neyrotarmoqlar" maqolasida. SIdan foydalanishda shaffoflik, xavfsizlik va mas'uliyatga oid talablar rivojlanishini kutish oqilona.

Strategiyani qanday o'qish va o'zgarishlarni kuzatish kerak

Strategik hujjatlar odatda maqsadlar bayon etilgan umumiy qism va aniq choralar keltirilgan ilovalardan iborat. Biznes uchun aynan ilovalarni o'qish amaliyroq:

• Choralar ro'yxati va muddatlar. Qaysi loyihalar qaysi yillarda ishga tushirilishi rejalashtirilgani ko'rinadi.
• Mas'ul idoralar. Muayyan sohada kim buyurtmachi yoki tartibga soluvchi bo'lishi tushunarli bo'ladi.
• Maqsadli ko'rsatkichlar. Ular davlat buyurtmachilari uchun qaysi natijalar muhim bo'lishiga ishora qiladi.

O'zgarishlarni lex.uz va tegishli idoralarning rasmiy saytlari orqali kuzatish qulay: strategiyalar ko'pincha alohida qarorlar va yo'l xaritalari bilan to'ldiriladi.

Biznes qanday tayyorlanishi kerak: amaliy reja

1. Rutinasi ko'p 2–3 ta jarayonni toping. Mijozlarga javoblar, hujjatlar tayyorlash, kontent, tahlil.
2. Pilotni ishga tushiring. Masalan, mijozlar uchun SI chat-bot yoki savdo bo'limi uchun SI-yordamchi.
3. Ma'lumotlarni tartibga keltiring. SI u ishlaydigan ma'lumotlar qanchalik sifatli bo'lsa, shunchalik foydali.
4. Ichki qoidalarni tasdiqlang. Qaysi servislarga ruxsat berilgan, ularga qaysi ma'lumotlarni uzatish mumkin.
5. Jamoani o'qiting. Faqat "promptlarni qanday yozish" emas, javoblarni qanday tekshirish ham.
6. Tartibga solishni kuzatib boring. Yangi qarorlar va qonunlardagi o'zgarishlar lex.uz'da e'lon qilinadi.

Birinchi pilotni qanday tanlash kerak

Muvaffaqiyatli birinchi loyiha kompaniya ichida SIga ishonch yaratadi, muvaffaqiyatsizi esa uni uzoq vaqtga yo'qotadi. Nomzodlarni to'rtta mezon bo'yicha baholang:

• Takrorlanish. Vazifa yilda bir marta emas, har kuni yoki har hafta takrorlanadi.
• O'lchanuvchanlik. Oldin va keyin vaqtni, murojaatlar yoki xatolar sonini hisoblash mumkin.
• Ma'lumotlar nozikligi. Boshlash uchun ochiq yoki anonimlashtirilgan ma'lumotli vazifalar yaxshiroq.
• Xato narxi. SI xato qilsa, buni tuzatish mumkin va bu mijoz yoki obro'ga zarba bermaydi.

Masalan, mijozlarning tipik savollariga javob qoralamalari yoki tovar tavsiflarini tayyorlash odatda to'rttala mezondan o'tadi. Kreditlar yoki ishga olish bo'yicha avtomatik qaror qabul qilish esa yo'q: u yerda ma'lumotlar nozikligi ham, xato narxi ham yuqori.

Bu turli kompaniyalar uchun nimani anglatadi

• IT-kompaniyalar va startaplar — o'zbek tilida mahsulotlar yaratish, tarmoq pilotlari va davlat loyihalarida ishtirok etish imkoniyati.
• Chakana savdo va xizmatlar sohasi — mijozlar uchun chat-botlar, takliflarni shaxsiylashtirish, talab tahlili.
• Ishlab chiqarish va agrosektor — prognozlash, sifat nazorati, logistika va resurslarni optimallashtirish.
• Banklar va moliya kompaniyalari — skoring, firibgarlikka qarshi kurash, mijozlarga xizmat ko'rsatish — ma'lumotlarni himoya qilishga yuqori talablar bilan.
• Kreativ va marketing agentliklari — sifat nazorati va mualliflik huquqlarini saqlagan holda kontent va taqdimotlar ishlab chiqarishni tezlashtirish.

Agar davlat bilan pudratchi sifatida ishlamoqchi bo'lsangiz

Idoralarning SIga qiziqishi o'sishi pudratchilarga talab paydo bo'lishini anglatadi, lekin davlat buyurtmachilarining o'z kutilmalari bor. Ularga oldindan tayyorlangan ma'qul:

1. Ma'lumotlarni joylashtirishda moslashuvchanlik. Yechim O'zbekistondagi serverlarda yoki buyurtmachi konturi ichida ishlay olishi kerak — bu biometrik va lokalizatsiyasi majburiy bo'lgan boshqa ma'lumotlar, shuningdek davlat buyurtmachilarining xizmat axboroti uchun muhim.
2. Hujjatlar. Arxitektura, himoya choralari, kirish va ma'lumotlarni saqlash tartibi tavsifi kelishuv bosqichida talab qilinadi.
3. Tillar. O'zbek (lotin va kirill) va rus tillaridagi interfeys va javoblar — opsiya emas, majburiy shart.
4. Shaffoflik. Buyurtmachi uchun tizim javobga qanday kelishini va natijani kim tekshirishini tushunish muhim.
5. Xarid tartib-taomillari. Ishtirok rasmiy tartib-taomillar orqali o'tadi, shuning uchun ularning tartibi va ishtirokchilarga qo'yiladigan talablarni oldindan o'rganish kerak.

Kompaniyaning SIga tayyorligini qanday baholash

Beshta savolga halol javob bering:

1. SI samarasini qanday o'lchash tushunarli bo'lgan vazifamiz bormi?
2. Ma'lumotlarimiz qayerda saqlanishi va qanday holatda ekanini bilamizmi?
3. Joriy etish va qoidalar uchun javob beradigan inson bormi?
4. Jamoa odatiy jarayonlarni o'zgartirishga tayyormi?
5. Qaysi ma'lumotlarni tashqi servislarga uzatish mumkin emasligini tushunamizmi?

Agar ko'p savollarga javob "yo'q" bo'lsa, texnologiya sotib olishdan emas, ma'lumotlar va jarayonlarni tartibga keltirishdan boshlash kerak.

Nima qilmaslik kerak

• SIni aniq vazifa va metrikasiz "moda bo'lgani uchun" joriy etish.
• Mijozlar bazasini xorijiy servislarga yuklash.
• SI darhol xodimlarni almashtiradi deb kutish — avval u ularni kuchaytiradi.
• Kichik vazifada pilotdan oldin qimmat yechimlarni sotib olish.
• SI javoblarini tekshirmasdan mijozlarga yoki rahbariyatga yuborish — neyrotarmoq ishonchli ko'rinadigan, lekin noto'g'ri faktlarni ham yozishi mumkin.

Bu xatolarning umumiy sababi bitta: SIga alohida "sehrli" loyiha sifatida qarash. Uni oddiy biznes vositasi kabi joriy etish — maqsad, mas'ul shaxs, byudjet va natijani baholash bilan — ancha xavfsizroq va samaraliroq.

SI kompaniyalarning mijozlar bilan muloqot usulini ham o'zgartiradi: saytlar, interfeyslar, taqdimotlar. Agar SI-servis uchun tushunarli interfeys yoki mahsulotingizni tushuntiruvchi kommunikatsiya kerak bo'lsa — loyihalarimizni ko'ring yoki Dasta Creative jamoasiga yozing.